حقوق الشتر

نسب در لقاح مصنوعی و رحم اجاره ای

نسب در لقاح مصنوعی و رحم اجاره ای

(قسمت اول)

 

 

چكيده :

اميد به بقاء و ادامه نسل در تمام قرون براي انسانها امري فطري است . اين امر در حقيقت يك نوع كمال براي انسان محسوب مي شود . امروزه پيشرفتهاي علمي سبب شده است كه بسته شدن نطفه انسان راه شناخته شده  ( آميزش ) امكان پذير گردد و لقاح خارج از رحم با توليد انسان بيرون از رحم  . بدون آميزش مشروع و يا مشروع و همچنين توليد درون رحمي انسان از طريق كاشتن يا تلقيح از مسائل نو خاسته اي است كه به اقتضاي پيشرفت زمان و دگرگوني هاي علمي مطرح شده است . با توجه با اين پيشرفتها  تحقيق حاضر درباره دگرگوني هاي باروري و حكم شرعي آن و همچنين نسب قانوني با طبيعي آنها مي پردازد مشروعيت موضوع فرزند دار شدن با دخالت عاملي به نام اسپرم ( مني ) بيگانه يا تخمك ( اوول ) بيگانه با توجه به آيات در روايات و قواعد فقهي مورد بحث قرار مي دهد و بر آن است كه بتواند حكم كلي از اين در مورد نسب در چنين حالتي را مورد بررسي و كنكاش قرار بدهد .

 

واژه كليدي :

تلقيح مصنوعي ، نطفه ، تخمك

 

 

 

 

 

 

 

مقدمه :

همگام  با گسترش حوزه دانش بشري و ظهور دستاوردهاي نو در قلمرو علوم تجربي ، مسائل و موضوعات پيچيده فقهي و حقوقي نيز پديدار  آمده است و راه حل هاي مناسب خويش را مي طلبند . فقه اماميه با برخورداري از اصل اجتهاد توانايي رويارويي با مسائل نو پيدا و ارائه بهترين راه حل هاي مناسب را دارا است تلقيح مصنوعي نيز يكي از مسائل نوپيدا است كه پيشرفت دانش  پزشكي آن را در عرصه فقه و حقوق كشانده است و از آنجا كه قوانين و مقررات حقوقي ماريشه در احكام مذهبي دارد ، هيچ حقوقدان و انديشمندي در دانش حقوقي نمي تواند بدون بهرمندي از اين منابع عظيم در جهت قانوني كردن چنين مسائلي جديدي گامي بردارد بلكه نخست بايد فقها جواز شرعي آن را تاييد و حكم تکلیفی  آن را روشن كنند سپس به صورت مواد قانوي در آيد كه در صورت اول اين كار بر عهده فقيهان و مراجع عظيم الشان است كه بتواند با توجه به آيات و روايات صحيحه بتواند حكم آن استنباط نمايند و بتواند و در مرحله بعد حقوقدانان و ديگر انديشمندان بتوانند در مرحله وضع چار چوب قانوني آن تلاش نمايند . و اهدافي كه اينجانب را به سمت گرد آوري اين تحقيق سوق داد اين است كه با استفاده از نظرات و مباحث مطرحه شده در ياب تلقيح مصنوعي و نسب در اين نوع تولد هم در فقه و حقوق جايگاه ويژه آن را بررسي نموده و بتوانم ديدگاههاي موافق و مخالف اين موضوع مسحدثه در فقه و حقوق را گرداوري و گامي در جهت دفع ابهامات خود بردارم و در دو بخش فقهي و حقوقي به ارائه يا فقها و بررسي ها خواهم پرداخت .

سوالاتی که در مورد طرح مطرح می شود این است که :

1- فقه مترقی و پویای امامیه تلقیح مصنوعی را تجویز می کند ؟

2- آیا فقه امامیه می تواند به تمام مسائل و مشکلات در این باره پاسخ در خور توجه ارائه دهد ؟

3- آیا زن و شوهر مشروع می توانند از این طریق باردار شود با استفاده از منی و تخمک خود ؟

4- آیا فقه امامیه گرفتن منی بیگانه و داخل کردن آن را در رحم زن بیگانه که هیچ گونه رابطه ای بین آنها وجود ندارد را تجویز می نماید ؟

5- آیا نسب در این گونه تولدها مشروع است یا نا مشروع ؟

6- آیا حقوقدانان می توانند همدوش فقها نظرات و راه حل های جدیدی ارائه دهند ؟

و اولین سوالاتی که مطرح شده است چار چوب این تحقیق را تشکیل می دهند و در این تحقیق سعی         می شود تا آنجا که ممکن است به این سوالات جواب داده شود . در عرصه فقه مراجع و مجتهدانی بزرگ همچون حضرت آیت اله بروجردی ، امام خمینی ، آیت اله خوئی ، آیت اله محمد تقی بهجت و دیگر مراجع توانسته اند حکم تکلیفی تلقیح مصنوعی را استنباط نمایند و برای عموم مردم جواز و عدم جواز انها را تشریح و تبیین نموده اند و دکتر مرحوم سید حسن امامی در قالب حقوق خانواده – دکتر کاتوزیان و دکتر صفایی و آقای صمد امری به تحقیق و پژوهش در این زمینه دست زده اند و توانسته اند با استفاده از استنباط فقها به ارائه نظرات جدید و نوینی در عرصه تلقیح مصنوعی ارائه نموده اند که بسیار مفید و سودمند هم برای حقوقدانان و هم دیگر دانش پژوهان در عرصه جامعه شناسی و خانواده هستند .

ارائه فرضیه :

با توجه به شناخت کمی که از فقه و حقوق اسلامی و ایرانی دارم این فرضیه ها مطرح می شود

1) با توجه به مترقی و پویا بودن باب اجتهاد در فقه امامیه لقاح مصنوعی جایز است .

2) با عنایت به اینکه یکی از عوامل مستحدثه احتمال می رود که فقه نتواند در تمام جوانب پاسخ روشنی ارائه دهد .

3) گرفتن اسپرم و تخمک از مرد و زن مشروع جایز است و نسب در این نوع لقاح نسب مشروع و قانونی است .

4) احتمال می رود که فقه امامیه و حقوق این عمل را مشروع و جایز تلقی نکند و از مصادیق زنا به شمار آید

5) در اسپرم و تخمک مرد و زن مشروع نسب مشروع و ملحق به زن و شوهر است ( پدر و مادر ) و در تخمک و اسپرم بیگانه نسب مشروع و قانونی وجود ندارد .

6) بر اساس اینکه از مواردی است که در فقه و حقوق تازگی دارد مباحث حقوقی نظریات  مختلفی وجود ندارد  .

تاریخچه :

تلقیح مصنوعی به شکل علمی پدیده ای نسبتا جدید و زاییده دانش امروز بشری است این پدیده موانع بارداری را مرتفع کرده در تولید نسل کمک شایسته ای به انسان عرضه می دارد . دانش پزشکی این توان را پیدا کرده  که بتواند به وسیله تلقیح مصنوعی بسیاری از نواقص و عیوب زن و مرد را تولید نسل جبران کند . این عمل اولین بار به منظور اصلاح نژاد و تکثیر نسل حیوانات اهلی به کار رفته شده بود و اولین آزمایش توسط یکی از دانشمندان آلمانی به نام (لدویگ جاکوبی ) در سال 1765 بروی ماهی ها انجام داد[1] و سپس دانشمندان در سال 1799 در انگلستان و در سال 1866 میلادی در ایالات متحده آمریکا در سال 1868 در فرانسه و در بیمارستان نیویورک سیتی آزمایش خود را انجام  داده اند . ده سال بعد یکی از دانشمندان فرانسوی گزارش داد که از بین 72 زنی که تلقیح مصنوعی روی آنها انجام گرفته 41 مورد پاسخ مثبت یافته و باردار گردیده اند و از این سال به بعد این موضوع مورد توجه علما و دانشمندان پزشکی قرار گرفت و تا به امروز دستاوردهای بی شماری را به بار آورده است[2] .

 

 

 

تعریف لقاح (تلقیح مصنوعی ) :

 لقاح در لغت به معنای آبستن شدن و تلقیح به معنی آبستن کردن است و معنی اصطلاحی آن از معنی لغوی آن مطابقت نموده و اصطلاحا تلقیح مصنوعی عبارتست از داخل کردن نطفه مرد در رحم زن به وسیله آلات پزشکی یا هر وسیله دیگر غیر از مقاربت و نزدیکی[3] و سه نوع قابل تصور است

1- بستن نطفه و لقاح منی مرد و تخمک زن در داخل رحم به وسیله ابزار جدید پزشکی . منی مرد یا تخمک زن را و یا هر دو در فضای داخل رحم قرار داده می شود و با لقاح این نطفه طفل بسته می شود

2- بستن نطفه و لقاح منی در خارج از رحم انجام می شود و آنگاه نطفه بارور شده به وسیله ابزار جدید در درون رحم قرار می گیرد و در درون رحم کاشته می شود .

3- بستن نطفه و مراحل رشد آن تا موقع انسان کامل شدن در بیرون از رحم انجام می گیرد .

دراین بخش جایگاه فقهی تلقیح مصنوعی رامورد بررسی قرارمیدهیم:

 ودراین بخش دوبحث قابل تصور  است     

    1-  مواردی که درآن نقطه زوج به زوجه قانونی وشروع خود تلقیح می شود .نسب آن طفل متعلق به زوج وزوجه است یا نه

2- مواردی که در آن نطفه مرد بیگانه به زن اجنبی تزریق می شود و بالعکس

فصل اول –مواردی که در ان نطفه زوج به زوجه قانونی و مشروع خود تلقیح میشود . ونسب طفل متعلق به زوج وزوجه است یا نه  

در این مورد اگر تلقیح  مصنوعی به وسیله تزریق نطفه شو هر به همسر قانونی   وشرعی صورت گیرد این عمل مشروع وجایز است و در این خصوص هیچ ابهامی وجود ندارد به شرط اینکه جهات شرعی در این خصوص رعایت شود یعنی این کار سبب انجام فعل حرام نشود مانند التذاز یا لمس عورت  که در این صورت لمس عورت توسط غیر زوج یا زوجه جایز نیست  نه اینکه تلقیح جایز نباشد  دلایل این دسته از فقها که غالب فقها هستند عبارت است از :

1- این است که نطفه از اسپرم مرد وهمسر شرعی بسته شده و تنها راه لقاح  از راه معمول نبوده است و دلیلی بر حرام بودن این شیوه وجود ندارد

2- اصل برائت و عقل نیز بر جایز بودن این عمل دلالت میکند زیرا منع شرعی در آیات وروایات دراین

خصوص وجود ندارد بنا بر این طفل متولد شده از این طریق طفل شرعی زوج و زوجه می باشد و کلیه اثار طفل حاصل از نزدیکی  طبیعی از جمله نسب  وجود دارد  وطفل ملحق به زوج و  زوجه است وپدر و مادر شرعی طفل محسوب می شود و کلیه احکام شرعی بر آنها بار می شود وذیل به چند تا از فتوای معتبر اشاره می کنیم .

1-آیت اله خوی . تلقیح  مصنوعی . تلقیح زن به نطفه شوهرش جایز است بله اگر این عمل توسط غیر شوهر انجام شود و در اثر ان مس یا نظر به آلت تناسلی زن لازم آید جایز نخواهد بود و حکم ولد حاصل از این عمل نیز بدون هیچ تفاوتی مانند سایر اولاد  زوجین خواهد بود[4]

 2-حضرت امام خمینی .تلقیح مصنوعی .نطفه مرد به زوجه اش بدون اشکال جایز است .اگر چه احتراز از حصول                                                  مقدمات حرام  مثل اینکه تلقیح کننده بیگانه باشد یا تلقیح مستلزم نگاه کردن به آنچه که نظر به ان جایز نیست و واجب است  پس اگر فرض شود که نطفه به صورت حلالی خارج شود و زوج ان را به زوجه اش تلقیح نماید و از ان فرزندی پیدا بشود فرزند آنها می باشد همان طوری که با جماع متولد شود بلکه اگر تلقیح از نطفه مرد به زوجه اش به صورت حرام واقع شود مانند اینکه بیگانه تلقیح نماید یا منی را به طور حرام در آورد  فرزند .فرزند انها می باشد اگر چه به جهت ارتکاب حرام گناهکار باشد [5]

  3استفتااز حضرت آیت اله خامنه ای . در جواب سوالی که پرسیده شد که الف -ایا لقاح مصنوعی در صورتی که اسپرم وتخمک از زن و شو هر شرعی باشد جایز است .ب. بر فرض جواز ایا جایز است که کار توسط پزشک نا محرم صورت بگیرد .وآیا فرزندی که از این طریق به دنیا می آید ملحق به زن وشو هر است که صاحب اسپرم و تخمک هستند ج.بر فرض که عمل مذکور فی نفسه مجاز نباشد ایا موردی که نجات زندگی زنا شوی متوقف بر ان باشد  از حکم عدم جواز استثنا میشود

ايشان در جواب بيان فرمودند : الف ) عمل مذكور في نفسه اشكالي ندارد ولي واجب است از مقدمات حرام مانند لمس كردن و نظر اجتناب شود ب ) كودكي كه از اين طريق متولد مي شود ملحق به زن و شوهر است كه  صاحب اسپرم و تخمك هستند ج ) گفته شده كه عمل مذكور في نفسه جايز است [6] .

بنابراين با توجه به فتواي معتبر ( البته اكثريت  فقهاي اماميه اين عمل را مشروع مي دانند . در ملحق شدن طفل متولد شده از لقاح مصنوعي به زوج و زوجه (پدر و مادر ) شكي وجود ندارد چه صاحبان اسپرم و تخمك زوج و زوجه شرعي هستند و هيچ گونه عمل خلاف شرعي صورت نمي گيرد  و فقط  در اين عمل به جاي مقاربت از وسايل پزشكي استفاده مي شود بنابراين نسب طفل نسب پدر و مادر  شرعي خود مي باشد و داراي كليه حقوق و تكاليف شرعي از جمله حضانت – ارث – نسب مي باشد .

2) فصل دوم : مواردي كه در آن نطفه مرد بيگانه به زن اجنبي تزريق شود و بالعكس در اين مورد كه نطفه مرد بيگانه زن اجنبي تزريق شود اختلافات زيادي بين فقها وجود دارد .

بعضي از فقها كه اكثر يت فقهاي اماميه را تشكيل مي دهند مخالف اين عمل هستند با استناد به آيات و روايات ذيل

1) و الذين هم لفروجهم حافظون [7]

و آنان كه اندام خود را از شهرت راني نگه مي دارند .

2) قل للمومنين يغضوا من ابصرهم و يحفظو فرجهم ذالك ازكي لهم ان الله خبير بما يصغون [8]

اي رسول ما مردان مومن را بگو تا چشمها از نگاه ناروا بپوشانند و فروج و اندامشان را از كار زشت زنان محفوظ دارند كه اين بر پاكيزگي جسم وجان شما اصلح است البته خداوند به هر چه كنيد آگاه است .

3) و الذين هم اخرجهم حفظون الاعلي ازواجهم اوملك ايمانهم فانهم غير ملومين فمن انتغي وراء ذالك فاولئك هم تعادون[9]

آنان كه اندامشان را از عمل حرام نگه دارند مگر بر جفت هايشان يا كنيزان مالكي متصرفي آنها كه هيچ گونه ملامتي در مباشرت اين زنان بر آنها نيست و كسيكه غير اين زنان حلال را به مباشرت طلبيد البته ستمكار و تعدي خواهد بود .

از آيات كريمه قرآن هنگامي كه از نگاه سخن به ميان مي آيد حرف تبعيض (من ) آورده مي شود تا معلوم گردد برخي از تگاه ها حرامند ولي هنگامي كه از حفظ خروج سخن به ميان مي ايد حرف تبعيض حذف مي شود و متعلق حفظ آن نيز بيان مي شود . پس برابر قاعده كه حذف متعلق ، مفيد عموم است حفظ خروج در مردان و زنان به كلي و به صوورت يك اصل اساسي و عمومي واجب است لذا مقتضاي آيات كريمه لزوم حفظ فرج از هر چيزي است خواه ورود نطفه از طريق زنان باشد يا از طريق ساير مقاربت هاي غير مشروع يا اينكه به وسيله ابزار آلات پزشكي تلقيح مصنوعي صورت پذيرد.[10]

روايات :

1)علي ابن سالم از امام صادق (ع) روايت مي كنند شديد ترين عذاب درروز قيامت عذاب مردي است كه نطفه خود را در رحم زني نامحرم بريزد.[11]

2)امام صادق (ع) از پيامبر اكرم (ص) نقل مي كند درميان كارهاي كه بني ادم انجام مي مي دهد كاري بدتر وگرانتر بر خداوند عزوجل از كشتن پيغمبر و امام خراب كردن كعبه كه خداوند ان را براي بند گانش قبله قرار داده است ريختن مني توسط مرد در رحم زني بطوري كه حرام است[12]

اين حديث نيز همانند روايت قبلي حكايت ازان دارد كه قراردادن مني دررحم زن ازراه حرام حرمتي است مستقل وجدايي ازحرام بودن آميزش بااوضمن اين حديث به دليل سياقش داراي عموم است وتمام مواردي كه مباح نشده باشد در بر مي گيرد در در نتيجه هر نوع افراق مني در رحم زن اجنبي گناه كبيره و حرام  است[13] در ذيل به چند تا استقتاتات و فتواي معتبر فقهي مي پردازيم

1) تلقيح يا نطفه غير زوج جايز نيست خواه زن شوهر دار باشد يا نه با خروج زوجه به آن راضي باشد يا زن از محارم صاحب نطفه باشد مادر يا خواهرش يا نه .[14]

2) جایز نیست نطفه مرد بیگانه را در رحم زنی وارد کنند خواه با اجازه زن باشد یا نه و خواه شوهر داشته باشد یا نه و خواه شوهرش اجازه بدهد یا نه هر گاه چنین کنند و بچه ای متولد شود اگر به طور شبهه انجام شده باشد مثل اینکه گمان می کرد زن خود اوست و زن گمان می کرد نطفه شوهر اوست و بعد معلوم شود چنین نبوده در این صورت بچه متعلق به آن مرد و زن است و تمام احکام فرزند را دارد ولی اگر این کار از روی علم و عمد انجام گیرد بچه ای که متولد می شود فرزند آنها محسوب نمی شود و احکام ارث و مانند آن را ندارد اما اگر بچه دختر باشد صاحب آن نطفه نمی تواند با او ازدواج کند و اگر پسر باشد با مادر نمی تواند ازدواج کند و همچنین در مورد سایر مسائل مربوط به ازدواج[15]

3) بنابر احتیاط واجب داخل نمودن منی مرد اجنبی در رحم زن اجنبه – زنی که همسر آن مرد نیست – جایز نیست چه با اجازه باشد یا نه و چه شوهر داشته باشد یا نه و چه با اجازه شوهر او باشد یا نباشد [16].

بنابر این بر اساس این استفتاتات و فتوا اگر شخصی بیگانه ای منی ( اسپرم ) خود را در داخل رحم بیگانه ای که هیچ گونه رابطه زوجیت بین آنها وجود ندارد جایز نیست و طفلی که متولد می شود (1) اگر از روی عمد منی خود را در داخل رحم زن بیگانه قرار دهد ( هر دو زن و مرد ) علم و آگاهی داشته باشتد ( زوج و زوجه علم داشته باشند که اسپرم و تخمک از آنها نیست ) طفل متولد شده هیچ گونه نسبتی با زوج یا زوجه نخواهد داشت و هیچ گونه (نسبی ) در میان نخواهد بود زیرا شرایط نسب وجود ندارد (2) اما اگر زوج یا زوجه نسبت به آن شبهه داشته باشند مثلا زن تصور کند که  منی از شوهر خودش است یا اینکه مرد تصور کند که این زن زن خود اوست در این صورت طفل متولد شده نسبت به کسی که شبهه وجود  داشته است ملحق می شود و در صورت شبهه هر دو ملحق به هر دو و نسب وی به پدر و مادر است . [17]

نظر موافقان تلقیح مصنوعی با استفاده از اسپرم بیگانه یا تخمک بیگانه و نسب در آن

این گروه اعتقاد دارد که اولا آن طوری که بیان شده است در آیات قرآن کریم این است  که این آیات دلالت بر این دارند که حفظ خروج فقط در مورد زنا است و حفظ و نگاه نگاه دیگر است[18] بنابر این این آیات شامل تلقیح مصنوعی با اسپرم مرد بیگانه نمی شود و لذا تلقیح  با اسپرم مرد بیگانه جایز است و فی نفسه اشکالی ندارد .

دوما در مورد روایات هر دو روایت از لحاظ سندیت   اشکال دارد مثلا علی بن سالم فردی مجهول است و بنابر این روایت ضعیف است و دوم قرار دادن و ریختن منی در رحم نا محرم هیچ ارتباطی با موضوع بحث ندارد چه آن که غلبه خارجی اقتضا دارد قرار دادن نطفه به آنچه متعارف است منصرف گردد یعنی ریختن نطفه از طریق مباشرت و مقاربت ( زنا ) [19]

بنابر این از نظر این فقها این عمل فی نفسه اشکالی ندارد و مباح است و در ذیل به یکی از استفتاتات می پردازیم :

سوال : آیا تلقیح مصنوعی مرد نامحرم به همسر مردی که که بچه دار نمی شود از طریق قرار دادن در رحم او جایز است

جواب :تلقیح زن از طریقه نطفه مرد نا محرم فی نفسه اشکال ندارد ولی باید از مقدمات حرام از قبیل نگاه و لمس حرام و غیر آن اجتناب شود و به حال در صورتی که با این روش کودکی به دنیا بیاید ملحق به شوهر زن نمی شود بلکه ملحق به صاحب نطفه و به زنی است که صاحب رحم و تخمک است[20]

 البته هر چند مقام معظم رهبری در این استفتاء  حکم به مباح بودن نطفه مرد بیگانه داده است اما در هیچ حالتی نسب طفل به شوهر زن نمی داند بلکه او را ملحق به صاحب نطفه می داند بنابر این با تصور چنین حالتی احتمال اختلال نسل و نسب وجود دارد و باعث سست شدن بنیاد خانواده می شود .

 



[

+ نوشته شده در  شنبه یازدهم دی 1389ساعت 0:38  توسط .  |